Архив метки: Чаткал району

Чаткал археологиялык мурастарга бай аймак экендиги талашсыз

  Бүгүнкү күндө өлкөбүздүн аймагында жайгашкан тарыхый эстеликтердин сакталуу абалдары тынчыздандырууда. Жыл өткөн сайын тарыхый-маданий мурастарын сактоо, кам көрүү жана тарбиялык маани-маӊызын пайдалануу иштеринин ордуна, тескерисинче кыйратуучулук көрүнүштөр көбөйүдө. Жаратылыш кырсыктарын эсепке албаганда, мындай абалдын түзүлүшүнө түздөн-түз антропогендик (киши колдуу) факторлор себеп. Алардын бири түрдүү максаттагы жер өздөштүрүү – курулуштарды жүргүзүү (жаны конуштар, фермалар,жол, көпүрө, суу сактагычтар, электр зымдарын өткөзүү, дыӊ жерлерди айыл-чарба максатында өздөштүрүү, кен иштетүү, жаӊы мүрзөлөрдү куруу ж. б.). Дагы бир фактор – жеке адамдардын жер астында жаткан металл буюмдарды аныктоочу приборлор (шаймандар) аркылуу археологиялык мураска таандык баалуу буюмдарды казып алып сатуулары. Мындай жол менен табылган тарыхый баалуулуктар көбүнчө мыйзамсыз жолдор менен Кыргызстандын аймагынан контрабандалык жол менен чет өлкөлөргө чыгарылып кетүүдө. Ал эми ушундай иштерге катышы бар жарандар керт баштарына киреше алып келчү тармак катары алектенип, алардын саны күндөн күнгө өсүүдө. Демек байыркы буюмдарды сатып алуучулар да арбын.

Айдай СулаймановаЧалдыбардан табылган карапа ийик башы. Башкы-Терек айылыАрча м-н бекемд-н жер астындагы арык. Суулу-Тегерек Бузулган мурзодогу карапа идиш. Чакмак-Суу айаылы Жаны турак жайды каттоо. Аюу-Чачы  Ал эми байыркы буюмдардын тагдыры андан ары жеке адамдардын менчиги катарында, башка чөйрөгө котортулуп, андан ары чайкоочулардын буюмуна айланууда. Ал эми Кыргызстандын булуӊ-бурчунан байыркы буюмдарды казып алып, сатып пайда көрүү менен шугулданган жарандардын жасаган жоруктары мыйзам боюнча, – “байыркы буюмдар материалдык маданият эстеликтери катары, мамлекеттик органдын уруксаатысыз өлкөнүн чегинен сыртка чыгарып кетүүгө тыюу салынат” (Тарыхый-маданий мурастарын коргоо жана пайдалануу жөнүндөгү” мыйзамдын 33-беренеси). Мындай иш жасаган жарандар коомдо «кара археологдор» катары ХIХ к. бери белгилүү. Бирок учурдагы «кара археологдордун ишмердүүлүгү» чексиз күчөп, чоӊ киреше алчу бизнестин түрүнө айланган. Бул фактордун күч алышынын бир нече себептери бар: таберик (реликвия) буюмдарга суроо-талаптын кызуусу, аларды контрабандалык жол менен сатуу аракеттеринин «жолго салынышы» жана аларга өкмөттүн чара колдонбогону. Мыйзамдын күчү кагаз бетинде калып, иш жүзүндө алсыз болушу. Ал эми ушул күнгө чейин таберик контрабандачыларынын жасаган иш-аракеттери тергелип тийиштүү жазага тартылбашы.

Жогоруда айтылгандай жолдор менен тарыхтын унчукпас күбөлөрү кыйроого дуушарланып, канчалаган белгисиз эстеликтердин издери түбөлүккө жоюулууда. Кесепети маданий мурасыбызга жана илим чөйрөсүнө орду толгус зыян келтирип жатат. Андыктан учурда кантип бузулууларга, тоноочулукка бөгөт коюп сактап калабыз, ал үчүн кандай иш-чараларды көрүү керек деген чон маселе турат. Демек эстеликтердин арасы суюлганча сактоо чараларын иштеп чыгуу жана уюштуруу зарыл. Убагында чара көрүлбөсө, илимий жана маданий мааниси зор болгон эстеликтерден кол жууп калуу коркунучу, ал эми илим багытында болсо изилдөө жүргүзүп, кур дегенде документештирип калуу маселеси курчууда. Масштабдуу сандагы эстеликтердин эсебин алып, абалын каттоо, изилдөө жана документештирүү иштери солгун жүрүүдө. Анткени каржылоо жокко эсе, ал эми саналуу адистердин күч-аракеттери жетишсиз. Ошондой эле жер-жерлердеги мамлекеттик бийлик органында иштеп жаткан маданият бөлүмдөрү, архитектура башкармалыгы, айыл аймактарынын башчылары жана айыл башы менен бирдиктүү иш-чараларды жигердүү жүргүзүүлөрү абзел. Тарыхый-маданий мурастарды коргоону жана пайдаланууну Маданият, маалымат жана туризм министирлиги жөнгө салары маалым эмеспи. Андыктан сөз болуп жаткан маселелерге тийиштүү мыйзам жоболору, жарлыктар, жана токтомдордун негизинде министирлик менен бирдикте иш алып баруу керек. Ал эми илим багытында изилдөөлөрдү жүргүзүүдө илимий мекемелердин адистери менен иш алып барууга болот.

 

 

Чаткал өрөөнундөгү эстеликтердин абалы

 

Мамлекетибиз өз алдынча болгондон тартып бир топ жылдар ичи Чаткал районунун тургундары тунжураган жашоо өткөрүп, чарбачылык, билим, маданият ж. б. у. с. чөйрөлөрдө жаӊылануу жана өнүгүү жышааналары солгундап калган эле. Бирок акыркы мезгилдерде өрөөндүн кен байлыктарын иштетүү максатында жергиликтүү жана чет элдик инвесторлорду тартып, жаӊы жана совет доорунда башталып аягына чыкпай калып кеткен кен алуу объектилери кайрадан ишке киргизилүүдө. Бул көрүнүш чаткалдыктардын турмушуна социалдык экономикалык жактан бир топ жагымдуу өзгөрүүлөрдү киргизип жатат. Кен иштетүүчү компаниялардын жардамы менен акырындап унаа жолдорунун оӊолушу өрөөнгө келип кетүү мүмкүнчүлүгүн, техника менен унаанын көбөйүшү чарба жүргүзүү шарттарын жеӊилдетүүдө. Жергиликтүү тургундарга жумуш ордулары пайда болуп, айрыкча жаштардын жер кезгендери да басандап калды десек болот.

Бирок жаман-жакшы бир жүрөт демекчи, кен иштетүү жергиликтүү экологиялык коопсуздуктун абалына терс таасирин тийгизүүдө. Алардын катарында тарых жана маданият мурастарынын абалына да зыян келтирерин белгилеп, макаланын негизги максаты эстеликтерди коргоо маселелерине арналгандыктан сөздү ушул нукта уланталы …

Чынында акыркы жылдардын ичинде Чаткал өрөөнүндөгү археология эстеликтерине байланыштуу көйгөйлүү маселелер өткөн кылымга караганда бир топ курчураак десек болот. Алардын ичинен айрыкча кен өндүрүү долбоорлорун иш жүзүнө ашырууда келип чыккан терс жактары. Мында ири аянттагы жер тилкелер алдын ала археологиялык экспертизадан өткөрүлбөстөн иштетилиши. Жер кыртышы техниканын күчү менен бир нече метрге жеткен тереӊдикке чейин алынып бузулат. Ошону менен жер бетинде сакталган эстеликтердин түзүлүшү, эсеби, кайсыл элдин маданиятына жана доорго таандык экендиги тууралуу маалыматтар алынбастан бузулуп белгисиз бойдон калып жатат.

Кен иштетүү максатын алдына койгон ишканалар дыӊ жерлерди жарандар, археология эстеликтеринин бар же жогун аныктаган чечимсиз эле курулуш иштерин жүргүзүп башташат. Мындай иштер түздөн-түз тарых илимине чон зыян алып келет жана маданият эстеликтеринин изсиз жок болушуна өбөлгө түзчү мыйзамсыз кадам. Андыктан кен иштетүүгө бөлүнгөн аянттарды алгач эксперттик изилдөөдөн өткөрүү зарыл. Бул талап аткарылбаса жер убактылуу колдонуу үчүн жеке ээликке берилбейт деген маанидеги чечимди Маданият, маалымат жана туризм министирлиги тарабынан берилет. Ал эми бул талап аткарылбаган учурда административдик жоопкерчилик кодекси боюнча жерди пайдалануучу  жазага тартылат, же көрсөтүлгөн өлчөмдөгү жазапул өндүрүлөт. Ошондуктан эстеликтердин бар же жоктугун аныктаган корутунду чыкканга чейин жер аянттын өздөштүрүнүн бардык баскычы мыйзамсыз иш катары бааланат. Эксперттик изилдөө жүргүзбөстөн жерди өздөштүрүү эстеликтердин бузулушу толук мүмкүн деген корутундуну чыгарууга негиз жаратат. Жер кыртышы бузулган тилкеден табылган археологиялык буюмдардын кандай гана калдыктары болбосун, алар бөлүнүп берилүүчү жер тилкелеринде тарых жана маданият мурастарынын орду болгондугун ырастайт. Ал эми андан ары эстеликтин жайгашкан ордун так аныктап, изилдөө жана документештирүү иштери чоӊ кыйынчылыктарды жаратат. Мында биринчиден өздөштүрүлгөн жердин аянтын бүтүндөй казып эстеликтин жайгашкан ордун табуу керек болот. Ал үчүн адам күчү, узак убакыт жана ири өлчөмдөгү акча каражаты жумшалат.

Эстеликтерди сактоо жана изилдөө иштеринин натыйжалары кандай маселелердин бетин ачат жана орду тууралуу окурманга айкыныраак болуш үчүн кыскача сөз кылып кетсек.

Азыркы Кыргызстандын аймагында эстеликтердин негизги бөлүгү малчылык менен алектенген көчмөн элдердин маданиятына мүнөздүү жана алар жергебиздин бүткүл аймагында жайгашкан. Коло доорунан (биздин заманга чейинки II мин жылдык) тартып кыргыз мамлекеттүүлүгү (XVI кк.) түзүлгөнгө чейинки мезгилдин ичинде каада-салты, диний ишенимдери жана дүйнөгө болгон көз-караштары түрдүү болгон элдер жашап өткөн. Алардын издерин көбүнчө өлүк коюу салтарын камтыган мүрзөлөрдү, кээде турак-жайларын изилдөө жолу менен кайсыл уруулар кандай доордо жана кайсыл аймактарга чейин тарап жашап өткөндүгү, кандай салттарды карманышкан, турмуш-тиричилиги, жашоо образдары кандай болгон деген ж. б. у. с. маалыматтарды ала алабыз.

Айрыкча өлүк коюу салтына тиешелүү эстеликтерди изилдөөдө бир уруу элдин кандай аймактарда кайсыл доорго чейин жашагандыгы, калктын коомдук түзүлүшү, саны, башка уруудагы эл менен болгон байланыш алакалары, салттык окшоштук (жакындык) же айырмалары, жашаган ээликтерин жана анын чектерин ж. б. да көптөгөн маселелердин айланасындагы жооптордун негизинде тарыхыбызды тактай алабыз. Ошондой эле байыркы элдин жашаган аймактары жана алар тараткан маданияттын издери жөнүндөгү картаны ушул эстеликтердин жардамы менен түзүүгө болот.

Учурда мамлекеттердин көбү көөнө тарыхын, өнүгүү жолун, тилин, маданиятын тынымсыз изилдөө менен тереӊдетип келишет. Мисалга алыс кетүүнүн зарылчылыгы жок. Коӊшу Казахстан, Өзбекистан жана Таджикистан өлкөлөрү маданий мурастарын сактоо үчүн мамлекеттин деӊгээлинде кам көрүп каржылашат, илимий изилдөө, сактоо, эстеликтерди ачык асман алдындагы музейлерге айлантууда, жаӊы музей имараттарын курушууда.

Ал эми биздин өлкөдө кандай оӊ жышааналар жүрүүдө? Бул суроого жоопту келечекте алабыз деген үмүтүбүз бар.

Тарыхтын баары эле жазылып кала берген эмес, ал эми археологиялык эстеликтер өткөн тарыхыбыздын элесин берчү күзгү. Жыл өткөн сайын алар жогоруда белгилегендей түрдүү факторлордун тийгизген терс таасирлеринен бузулуп азайып барат. Сактап калуу, жайылтуу, музейлерге айлантуу боюнча дүйнөлүк масштабдагы ири уюмдар иштейт, бирок алардын колу кыска. Ошондуктан ар бир өлкөнүн жарандары жер-жерлериндеги эстеликтерине кам көрүү жана сактоо үчүн жапа тырмак салым кошпосо, бул уюмдардын жасаган аракеттери, усулдары, жардамдары, каккан конгуроолорунун натыйжалары жетишсиз бойдон кала берет.

Көйгөй өлкөнүн бардык бурчуна мүнөздүү, бирок Чаткал жеринде бөтөнчө экенин дагы белгилейбиз. Себеби бул чөлкөмдө кен байлыктарын иштеткендердин саны өсүп, жер тилкелери маданий мурас объектилери жок деген корутундуусуз (уруксааты жок) эле ири аянттагы жер кыртыштарын техника менен сүрүп-казып, ачык түрдөгү карьерлерге айлантышууда. Бул тууралуу Улуттук илимдер академиясынын геология институтунун улук илимий кызматкери Илья Мезгин азыркы Чаткал районуна караштуу аймакта Касан-Сай суусунун куймалары Кара-Төбө, Андагул менен Ыштанберди сууларынын ортолугунда жайгашкан орто кылымдардагы (IX-X кк.) эӊ ири кен иштетүүчүлөрдүн өндүрүштүк жана турак жай курулуштарынын бүтүндөй орду азыркы кен өндүрүүчүлөр аркылуу бузулуп атканы тууралу өкмөткө жана ЮНЕСКОнун Кыргызстандагы иштери боюнча улуттук комиссиясына кат менен кайрылган. Бул өзгөчө жана сейрек сакталган эстеликтер жөнүндө басма жана интернет каражаттары аркылуу атайын макала да жарыяланган.

Ушундай эле бүлүнгөн жерлер Чаткал өрөөнүндө көп экендигин, айрым адистер жана жергиликтүү тургундар да айтышат. Буга өзүбүз күбө болгон Актам (Касан-Сайдый боюнда), Чанач, Суулу-Тегерек жана Куру-Тегерек капчыгайларында орун алган ачык карьерлер жөнүндө айтсак.

Өткөн жылы археологиялык чалгындоо иштери өрөөндүн жогорку бөлүгүндө Кара-Буура ашуусун карай жүргүзүлгөн эле. Ошол учурда жергиликтүү ишкердин Суулу-Тегерек суусунун Чаткалга (оӊ жээк) куйган жердеги тектирди казып иштеткенине күбө болдук. Мындагы казылган аӊ ичинде 4-5 метр тереӊдикте атайын таштар менен корумдалып курулган ноо (дренаж) сыяктуу бир нече арыктардан суу оргуп агып жатты. Бул эски кенчилердин жер астынан баалуу кен алуу үчүн жасаган курулуштардын (шахта) ордунда топтолгон суулар ноолор аркылуу сайдын боорунан сыртка агып чыгышын камсыздаган курулуштар болгон. Алгач жети-сегиз жыл мурун ушундай эле көп сандаган жер алдындагы курулуштар жети-сегиз жыл мурун Суулу-Тегерек капчыгайын казууда жолуккан. Бул жерде айрым арыктар арча устундар менен бекемделген. Натыйжада кен өндүрүү токтогон соӊ, капчыгайдын ичи иштетилген таш-топурактар менен кайра тапталып, жер алдындагы курулуштар биротоло талкаланган. Учурда Куру-Тегерек сайындагы топурактарды казууда да жер астындагы арыктар жолугууда.

Ошондой эле жергиликтүү ишкер иштетип жаткан тектирдин тигинен кесилген кыртыштан көмүлгөн кишинин баш сөөгү көрүнүп калган. Буга чейин тектирдин (сайдын сол жагы) үстүнөн бир нече эски мүрзө катталып, фото сүрөтү түшүрүлгөн эле. Аз убакыттын ичинде биз каттаган мүрзөлөр жер менен кошо алынып кеткен.

Бул иш тууралу кабар Каныш-Кыя айыл аймагынын башчысына жана маданият министирлигинин маданий мурас бөлүмүнө өз убагында жеткирилген жана биздин ишкер менен жолуугуга болгон аракетибиз оӊунан чыккан жок. Бул тууралу айыл башчысы менен байланышканда алтын жуугандар жергиликтүү бийлик органдарынан эч кандай уруксаат албастан иштерин баштагандыгын билдик. Ошондой эле маданият министирлигин ушул маселеге тийиштүү бөлүмүнө да чара көрүүлөрүн сурап маалымдадык.  Иш көрсөтүп тургандай жергиликтүү жарандар «өз жеринде» билгенин жасашат жана мыйзам жоболоруна баш ийбегени факт экенин көрүнүп турат. Эӊ сонун мисал, мыйзам талаптарын аткарууну биринчи өзүндөн башта жана башкаларга үлгү бол! Алгач мындай жоруктар жергиликтүү бийлик органдары аркылуу токтотулушу керек жана мыйзам негизинде жаза чарасы жүрүшү керек. Бул иш мисал болгондой, «өзүм билемдик» иштер жасалып келген жана дагы да уланары талашсыз. Эрте-кечтир чек коюлуусу керек. Ал эми жогоруда белгиленген бузуукулук иш тийиштүү органдар аркылуу тергелип, жыйынтык чыгат деген ойдобуз.

Ошондой эле Чанач капчыгайынын ичи токой-суусуна карабастан жер кыртышы толук ойрондолуп, топурагынан алтын чайкап алуу аракеттери төрт жылга чукул улантылып келет.

Ал эми Жамгыр өзөнүндө (Талас Ала-Тоосунун Чаткал тарабында, Кара-Буура ашуусуна жакын) бир нече түстүү металлга бай жер кыртышы казып алынып, топурагы Казахстандын жерине ташылып жатканына он жылдын жүзү болду.

Азырынча Чаткалдагы кен өндүрүүчүлөрдөн үч ишкана археологиялык эскперттик чалгындоо иштерин уюштурушуп, натыйжасында табылган археологиялык эстеликтерди толугу менен казып изилдөө аракеттери ишканалар тарабынан каржыланды. Эстеликтерди илимий багытта толук изилдеп документештирүү иштери Чандалаш суусунун башындагы Чаар-Ат жеринде жана Чакмак-Суу капчыгайынын Куру-Тегерек жеринде жүргүзүлдү. Куру-Тегеректеги жер тилкелеринде курулуш долбоорлору толук аягына чыкканча баштапкы эки жылдагыдай эле археологдордун көзөмөлүндө болот.

Дагы бир факты – бул жаӊы конуштардын курулушу. Мисалы Чакмак-суу айылы түштүк-батыш тарапты карай кеӊейип бара жатат. Бул айылдын тургундары Чаткал суусун жээктеп турчу тектирде VI-VIII кк. курулган мүрзө дөбөлөрүн техника менен эле сүрдүрүп, андан чыккан таштарды топтоп жаӊы курулуп жаткан үйлөрдүн пай-дубалын түптөөгө колдонуп жатышат. Топурак үйүп курулган мүрзө дөбөсүнүн ортосу иргелген суу-таштардан таар бөлмө сыяктуу тургузулуп, ичине маркумдун сөөгү тиричилик буюдары менен кошо коюлган. Таш бөлмөлөр жердин бетине эле курулгандыктан, мүрзө дөбөлөрүн сүргөндө бир көлөмдөгү таштар менен кошо кишинин сөөктөрү, карапа идиштер да талкаланып чыгат. Бул көрүстөндү өткөн кылымдын ортосунда А.К. Кибиров изилдеп беш мүрзө ачкан. Ушундай эле түзүлүштөгү мүрзөлөр Тулеберди, Арал, Кызыл-Бел (Жер-Көпүрө) жана Кызыл-Алма деген жерлерде да ачылган. Учурда Чакмак-Суу айылынын тургундары тиричилик таштандыларын сүрүлгөн мүрзөлөрдүн  үстүнө ыргытып таштанды жайларына айлантып алышкан.

Байкоомдо азыркы жергиликтүү жашоочуларга тиешеси жок эски көрүстөн болгондуктанбы тартынбастан эле бузуп, таштарын курулуштарга жумшашат. Ал эми кишинин сөөктөрү аларды сестендирбейт. Балким азыркы салттагыдай эле киши сөөгү жер астында көмүлгөн деген ойдо мүрзөнүн үстүн гана бузуп алгандай ойдо болуштары мүмкүн. Бирок тарыхый-маданият мурастарын сактоо жобосу боюнча эстеликтердин айланасында атайын изилдөө чараларынан сырткаркы иштерди жасоого, бузууга  тыюу салынат.

Бул иштер боюнча айрым тургундарга жана айыл башына бул мүрзөлөр тууралу кыскача маалымат жана жасалып аткан бузуу иштерин токтотуу зарылдыгы боюнча эскертме берилди. Ошондой эле Чакмак-Суу айылынын жакасында жайгашкан көрүстөндүн ар бир мүрзө дөбөлөрүнүн саны, абалы катталып, фотосүрөттөрү алынды.

Акыркы эки жыл ичинде Чаткал өрөөнүндөгү эстеликтерди изилдөө жана абалдарын каттоо менен алектенген топтун айрым жергиликтүү тургундарына жүргүзүлгөн айрым суроо-жооптордо, эски мүрзөлөрдө жана шаар чалдыбарларында чоочун адамдардын көп кездешерин, алардын көпчүлүгү археологбуз, жасаган иштерибизге тийиштүү документерибиз бар дегендери тууралуу маалыматтарды алдык. Айрым тургундар болсо, силер кечиктинер, алда канчан археологдор эстеликтерди изилдеп кетишкен, силерге «эч нерсе» калган жок деген ойлорун айтышты. Мындай маалыматтарга караганда “чоочундар” археологиялык эстеликтерде мыйзамсыз иштерин жасашканы айдан ачык эмеспи.

Ошондой эле чоочун (белгисиз) жарандардын эстеликтерде «иш» кылып жүргөндөрүн археологдор да учуратат. Белгисиз дегенибиздин себеби, чоочундар жергиликтүү мамлекеттик бийлик органдарынын каттоосунан өтүшпөйт жана эстеликтерди атайын изилдөөгө уруксат берүүчү «Ачык кагазга» ээ эмес. Ачык кагаз улуттук илимдер академиясынын тарых жана маданият институтунун алдындагы археологиялык талаа иштер комитетинин чечими аркылуу, археолог адистиги боюнча эмгектенген илимий кызматкерлерге гана берилет жана бул уруксаат кагаз маданият министирлигинде катталган соӊ эстеликтерде иштөөгө болот. Бардык категориядагы тарыхый-маданият мурас объектилери Мамлекеттин менчиги болуп эсептелинет жана алардын айланасында иш жүргүзүү боюнча жергиликтүү мамлекеттик бийлик органында уруксаат кагазын каттодон өткөрбөгөн жарандардын пайда болушу чоочун болуп эсептелинет. Алардын жасаган иш-аракеттери мыйзамга каршы келгендиги үчүн тыюу салынат.

Мындай «иштер» менен алектенген жарандарды «эстелик көркоолору» деп атасак да жарашат деп ойлойм. Алар металл издөөчү шаймандары менен эстеликтердин үстүнөн буюмдардын (темир, коло, күмүш, алтындан жасалган түрдүү кооздук, зер, тиричилик буюмдары, эмгек жана согуштук куралдар, тыйын ж. б. нерселер) ордун аныктап, казып-чукуу менен бузуп, тоноочулука барышат.

Ар бир адис-археолог талаа-иштерин кайсыл гана эстеликте иш жүргүзбөсүн, ар дайым «эстелик көркоолорунун» чукуп казган издерине туш болушат. Бул эстелик көркоолору айрыкча байыркы шаар жана турак-жай урандыларынан турган эстеликтерге кол салышат. Жакындап келген кишинин «кооптуу» экенин байкаса сөзгө келбейт. Күтүп турган унаа менен заматта убактылуу көздөн кайым болушат да кайрадан эле пайда болушат. Мындай окуялар далай учурайт жана ар жолу маданият министирлигинин маданий мурас бөлүмүнүн адистерине кабарланат. Кээде жергиликтүү милиция органына кайрылып, арыз жазган учурлар да болгон, бирок натыйжасыз бойдон калууда.

Өткөн жылы мындай контрабандалык иштерге бөгөт коюу максатында “Тарыхый-маданий мурастарын коргоо жана пайдалануу жөнүндөгү” мыйзамдын 33-беренесине төмөндөгүдөй өзгөртүү киргизилген: «Археологиялык иштерди, анын ичинде суу астындагы иштерди өз алдынча жүргүзүү, ошондой эле атайын техникалык каражаттар болуп саналган металл издөөчүлөрдү, металл детекторлорду, радарларды жана магнит приборлорун тарыхый-маданий мурас объекттерин издөө үчүн жеке жана юридикалык жактар тарабынан атайын уруксаатсыз (ачык бараксыз) пайдаланууга тыюу салынат жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчиликке алып келет (2015-ж. 20-мартындагы N 65 Мыйзамдарынын редакцияларына ылайык).

Демек беренеде көрсөтүлгөн жер алдындагы металл буюмдарын аныктап берүүчү шаймандардын бардык түрү атайын уруксааты –»ачык кагазы» жок эстеликтерде колдонуу мыйзамсыз. Шаймандарды уруксаатсыз колдонууда административдик айыптар салынып, шаймандар жана казып алынган буюмдар конфискацияланат (Административдик жоопкерчилик кодексинин 117-4 беренеси). Бул иш-чаралар административдик жоопкерчилик кодексинин негизинде мамлекеттик борбордук жана жергиликтүү бийлик органдарынын кызматкерлери тарабынан акты түзүү менен иш жүзүнө ашырууга болот.

Эстеликтердин эсебин алуу, коргоо, пайдалануу жана изилдөө менен алектенген адистер, алардын мурдагы жана учурдагы физикалык абалдарына байкоо жүргүзүп (мониторинг), ар бир өзгөрүүлөрдү белгилеп, ченеп-өлчөө жана фото документтерин түзүшөт. Иш учурунда ар бир археологиялык объектилерде эстелик көркоолору жасаган иштерди көрүүгө болот. Алар тонобогон эстеликтер жокко эсе. Өздөрүн «археолог» атаган эстелик көркоолору менен маектешкен элеттиктерден уккан айрым маалыматтарда илимий эмгектерден жана жеригиликтүү тургундардан сурамжылап, адистерге белгисиз эстеликтерди да таап тоноо иштерин жасашат. Эл арасынан кокустан табылган эски буюмдарды сатып алышат. Мындан кийин жөнөкөй элдин да кызыгуусу артып, эстелик көркоолорунун катарына кошулуп азгырылуусуна оӊой шарт түзөт.

Бирок эл арасында оӊ жана терс иштерди ажырымдаган жоопкер жарандар болот эмеспи. Ошондой адамдардын бири берген маалыматта 2013-ж. Чаткал суусунун сол тарабында жайгашкан Күлбөс-кан шаар чалдыбарына жакын чатыр тигип, бир нече күн бою күндүзү балык улап, түнкүсүн темир издөөчү шаймандары менен жер бетин сыдырып жүргөн үч орус тилдүү чоочун жарандарды байкаган. Ал Башкы-Терек айлынын тургуну, жоопту эки-үч кишини чогултуп, караӊгы түшүрө чоочун конокторго келишип, ким жана эмне иш жасап жүргөндөрүнө суроо салышат. Жооп ордуна «колдоочусуна» телефон чалып, сурап келген тургундар менен байланыштырган. «Колдоочу» кызмат абалынан пайдаланып аларды коркутуп опузалоого алып, кылмышкерлерди канатына калкалап, көркоолордун ишин улантуусуна шарт түзүп берген.

Ушул сыяктуу баш ийбөөчүлүк, өздөрүнө өзү хан, б. а. укук мыйзамдарына каршы иш жасагандарга эмес, тескерисинче өздөрүн «артыкча» сезгендер баш ийгендерге доомат артышып, мыйзамды ит үрө берет кербен жүрө берет деген лакаптын кейпине теӊешүүдө.

Мындай окуялардан кийин мыйзам кимдер үчүн жана кандай зарылчылыктар үчүн жазылууда деген суроо туулат. Же ал карапайым жарандар үчүн жазылып, ошолор гана угууга милдеттүүбү?

Учурдагы керт башын гана ойлогон адамдардын кесепети албетте азыр биз сөз кылып жаткан маселелердин жаралышынын башында турушат. Тарых мурастарын ар бирибиз коргоп, тарбия жагын алып пайдалануунун ордуна эстелик көркоолорунун контрабанда жолу менен керт баштарынын жыргалчылыгын камсыздашына кызмат көрсөтүп отурабыз. Ар бир жаран мыйзам чегинде иш жасап, тарыхый-мурасыбыз аздектебесек, ал  булак эмес, соолуп калса башка жерден жарып чыкчу. Тээ алмустактан бери жер менен жер болуп, көчкү, сел, жер титирөөдөн жана адамдардын кыйратуусунан издери жоголуп, азыркы күндө бириндеп аман калган эстеликтер гана алдыбызда турат. Андыктан ар бир жаран көз-карашын өзгөртүп, ойлонуп иш кылуусу керек.

Кантсе да дүйнө ак ниет, дилгир адамдарсыз болбойт эмеспи. Чаткалдагы эстеликтерди издөө жана каттоо иштерин жүргүзүүдө айрым жергиликтүү жарандардын кошкон салымдарын айтпай коюу мүмкүн эмес. Алар Ооганбай Андашов, Абдыалым Ташбаев, Айдарбек Шайбеков ж. б. Аты аталган инсандардын көмөгү менен бир нече жаӊы эстеликтерди каттай алдык – байыркы доордогу мүрзөлөр, орто кылымдардагы турак-жайлар, жеке чарбалуу уй чалдыбарлары, кенчилердин өндүрүштүк мештерин жана үй курулуштарынын урандылары.

Ооганбай ага өзүнүн адистигине байланышкан кызматын өтөө менен катар Чаткал өрөөнүнүн ичинде жайгашкан тарыхый эстеликтерге да көз салып жүргөнүн айтып, жолуктурган жерлерин бизге көрсөтүү менен жаны объектилерди каттого көмөктөштү.

Ушундай эле археологиялык чалгындоо иштерин жүргүзүүдө 2000-жылдардын башында Чаткал районунун Жаны-Базар айыл аймагынын ошол кездеги башчысы Таласбай уулу Акматбек, экс-аким Мукаш Мамбетов, Беш-Арал токой чарбасынын экс-директору Искендер Барпиевдер да колдон келген колдоосун көрсөтүшкөн эле.

Жогоруда сөз болгон инсандар ушундай ак ниет иштери менен башкаларга үлгү болушуп, катарлары көбөйө беришсе экен деген каалообузду жана аларга ыраазычылыгыбызды айтмакчыбыз.

Учурда өлкөнүн аймагында жайгашкан эстеликтердин кыйроосуу көбөйгөн сайын алардын эсебин алып, абалын көзөмлдөө иштерин жөнгө салуу сыяктуу чараларды жүргүзүүдө ошончолук чоӊ түйшүктөргө да туш болуудабыз. Бүгүнкү күндө бизге жеткен эстеликтердин дээрлиги элет жеринде, тоолордун койнунда кездешет. Ал эми бүгүнкү күндө жергиликтүү калк эстеликтерге кандай мамиле жасоо керек, кантип сактоого көмөк бере алышат сыяктуу ж. б. маселелердин айланасында атайын усулдук көрсөтмөлөрүн (инструкция) иштеп чыгып элет арасына жайылтуу иштерин тездетүү зарыл.

         Мындай иштер колго алынганча, убактылуу ээликке өткөрүп пайдаланууга берилчү жерлерди археологиялык экспертизадан өткрүү жолдору жана анын мааниси тууралу негизги маалыматтарды ишкерлер үчүн айта кетсек.

Жерди өздөштүрүүгө өткөрүү (трансформация) боюнча документердин тизмегин камдоодо, бөлүнүп берилчү жер тилкелеринде археологиялык эстеликтердин бар же жоктугун далилдеген кагаздын болушу да сөзсүз абзел. Алгач жерди археологиялык эксперттик алдын ала изилдөө иштерин жүргүзүп алган оӊ. Анткени эстеликтердин жайгашкан орду табылган учурда аларды сөзсүз түрдө илим багытында казып изилдөө жана документештирүү керек. Эгер иштетүүгө жер тилкесин талап кылган жаран археологиялык толук изилдөө чараларын жүргүзүүгө каражаты жетишпесе, башка жер тилкесин алуу керек. Бирок ал жерди да эксперттик көзөмөлдөн өткөрүү абзел болот. Эгерде бөлүнүп берилчү жер тилкесинде тарыхый-маданият мурас объектилеринин орду табылса, жогоруда белгиленгендей изилдөө чаралары жүргүзүлөт. Натыйжада толук изилдөөнүн жыйынтыгы боюнча түзүлгөн илимий отчетту министирликтин алдында түзүлгөн комиссия талдап чыккан соӊ чечим чыгарат. Анын негизинде Министирлик жерди пайдаланууга болоорун же болбошу тууралуу жоопту жер иштетүүчү жарандарга берет. Эгерде тарыхый-маданият мурастарынын изи жок болуп чыкса, анда жерди өздөштүрүүгө каршы эместиги тууралу чечим чыгарылат.

Ал эми эксперттик алдын ала изилдөө жана толук изилдеп документтештирүү боюнча түзүлгөн отчетторду министирдин буйругунун негизинде археолог-адистердин тобунан түзүлгөн комиссия таанышып талдоо милдетин алат. Жумушчу топтун мүчөлөрү өз алдынча талдап-иштеп, бүтүмдөрүн ортодо жыйынтыкташат. Комиссия кабыл алган чечим Министирлик тарабынан берилчү акыркы чечүүчү жооптун негизин түзөт. Ушундай процесстер өткөрүлүп, тарыхый-маданият мурастары бузулуу же изсиз жоголуу коркунучуна дуушарланбаган учурда гана жерди пайдалануучу өзүнө өткөрүп алууга жана өздөштүрүү иштерин жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн алат (албетте башка инстациялардан да уруксаат алгандан кийин).

Жогоруда айтылып кеткен иш-чаралардын баары мыйзамдын негизинде жана Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн № 386 токтому (2014-ж. 11-июль) менен бекитилген жобо боюнча жүргүзүлөт.

Макалабыздын жыйынтыгында айта турган ойдун жана сунуштун түбү: эстелик мурастарына кам көрүү маданият министрлигинде отурган адистердин, же археологдор менен тарыхчылардын гана милдети же кызыкчылыгы эмес, Кыргызстандын ар бир жаранына да тийиштүү. Тарыхый-маданият эстеликтери элибиздин өткөнү эле эмес келечеги экени талашсыз, андыктан туура пайдалануу, кам көрүү, сактоо жана болочок муундарына жеткирүү баарыбыздын жалпы милдетибиз. Учурда жогоруда айтылган көйгөйлөр өлкөдөгү жөнгө салууну талап кылган негизги маселелердин бири деп эсептейбиз.

Сулайманова Айдай Турдумаматовна, КР УИА Тарых жана маданий мурас институтунун илимий кызматкери, археолог

 

Аткарылбагандан аткарылганы көп

IMG_6324

(Мамлекеттик салык кызматынын Чаткал району боюнча башкармалыгынын башчысы Момунов Расулбек Раимбекович менен маек.)

-Расулбек Раимбекович, райондо салык топтоонун абалы кандай болууда?

-2015-жылдын 12 айында 659 739,6 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 1601257,3 миң сомго, же план 2,4 эсеге аткарылган. Пландан ашыкча бюджетке 941517,7 миң сомдук салык жана салык эмес төлөмдөр кириштелген. Мындан республикалык бюджетке 543559,5 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 1472313,1 миң сомду түзүп, же план 2,7 эсеге көп аткарылган. Жергиликтүү бюджетке 116180,2 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 128944,3 миң сомго же план 111,0 пайызга аткарылган.

2015-жылы бюджетке кириштелген салык жана салык эмес төлөмдөрдүн 2014-жылга салыштырмалуу өсүү темпи 4,2 эсеге көп болгон жана бюджетке 1222237,9 миң сомдук ашыкча салыктар кириштелген.

Ал эми 2016-жылдын эки айында жеткизилген  план тапшырма 39498,1 миң сом болсо 55707,9 миң сомго же 141,0 пайызга аткарылган.

Ошол эле убакытта жергиликтүү салыктардын (жер, транспорт, мүлк, патент, жана башка салыктары) салыктык көзөмөлү 2015-жылдан баштап Кыргыз Республикасынын салык кодексинин 52,1  беренесинин негизинде толугу менен жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдарына ыйгарым укуктар берилгендигин маалымдап коюу зарыл деп эсептейм. Салыктык көзөмөл бир гана бул салыктарды жыйноо гана эмес рейддик текшерүүлөр жана анын жыйынтыгы менен салыктык карыздарды мажбурлоо жолу менен өндүрүү, административдик чара (штраф салуу) колдонуу укуктарына ээ дегенди билдирет.

Райондо салыктардын кээ бир түрлөрүнүн жеткирилген план-тапшырмаларынын аткарылбай калганы бар да?

-Райондо жер алдындагы кен байлыктары менен ишмердүүлүгүн жүргүзгөн фирмалар бар. Алтын өндүрүүчүлөрдөн кирешесинин алынуучу салыкка 23825,3 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 14629,3 миң сом болуп, план 61,4 пайызды түздү.

Сатуудан алынуучу салыктын түрүнө 34222,1 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 33232,5 миң сом болуп, 97,1 пайыз болгон.

Роялти салыгына 20569,8 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 14884,5 миң сомго, же 72,4 пайызга аткарылган.

Жергиликтүү инфратүзүмдү өнүктүрүүгө чегерүү 2 пайыздык салыкка 134702,0 миң сомдук план берилсе, аткарылганы 29825,4 миң сомго, же 22,1 пайызга аткарылган.

Жогорку салыктардын 2015-жылдын башынан эң ири өлчөмдө төлөгөн биздин райондогу алтын өндүрүү менен ишмердүүлүк жүргүзгөн жалгыз гана ОсОО “Вертекс Голд Компании” ишканасы 2015-жылдын июль айынан баштап алтын өндүрүүсү токтоп калгандыктан август, сентябрь, октябрь, декабрь айларына бул салыктардын отчетторун нөл менен берип келгендиги негизги себеп болгон.

-1-мартта юридикалык жактар үчүн бирдиктүү салык декларациясын тапшыруу мөөнөтү аяктады. Райондо бул декларациянытапшырууга милдеттүү канча юридикалык жак бар жана алар толугу менен тапшырууга жетише алдыбы?

—  1-мартта БСД тапшырууга милдеттүү болгон 139 юридикалык жактардын 134ү тапшырган. Мен бул сурооңузга кошумчалап райондук салык кызматынан каттоодон өткөн жеке жактарды  2016-жылдын 1-апрелине чейин активдүү түрдө кеч калбастан бирдиктүү салык декларациясын тапшырууга чакырып кетет элем.

Андан сырткары декларацияларды, маалыматтык эсептерди жана отчетторду электрондук түрдө салык кызматынын  sti.gov.kg  сайты аркылуу салык кызматына келбестен тапшыруу мүмкүнчүлүгү бар экендигин мүмкүнчүлүктөн пайдаланып дагы бир жолу калың элге айтып коюу ашыктык кылбас деп ойлойм.

Жакында республикалык салык мекемелеринин жетекчилери менен КРнын премьер-министринин болгон жолугушуусунда Темир Сариевдин берген суроосуна жооп бере албай калган учурду  КТРК каналынан көрсөттү эле. Сиз салык кызматында көп жыл иштеген адамсыз. Суроого жооп бере албай калганыңыздын себеби эмнеде болду?

-Бул сурооңузга жооп буга чейинки жооптордун өзүнөн келип чыгат. Анткени Премьер-министр мени биринчи суроо-жоопко которгондон баштап сиздер телевизордон көргөн маалга чейин бир топ суроолорго жооп берүү учурунда көп убакыт өтүп кеткендигине байланыштуу регламент сактоо максатындабы же башка жагдай боюнчабы белги берилгендигине байланыштуу болгондугун актануу үчүн эмес, калың элде салык кызматы жөнүндө жакшы пикир бузулбасын деген ниетте жооп бердим. Ал эми теледен көрсөткөнү менин жооп берип жаткан убактымды эмес, ошондой абалды көрсөтүп салган. Ар бир жыйналыштарда ыңгайына жараша учурлар болот да.

Маектешкен: Б. Дилдебаев

Карышкыр менен чөө атсаң, акысы бар

карышкыр IMG_1875

КРнын өкмөтүнүн 2016-жылдын 26-февралындагы №89 Кыргыз Республикасынын аймагында карышкырлардын жана чөөлөрдүн санын жөнгө салуу жөнүндө токтомунун жобосуна ылайык, карышкырларды жана чөөлөрдү олжолоонун фактысын, мезгилин жана убактысын күбөлөндүрүү, алардын жашын, ошондой эле көрсөтүлгөн терилердин түрдүк таандыгын аныктоо, аларга белги салууну ишке ашыруу, олжолоо жөнүндө актыларды тариздөө үчүн 2016-жылдын 14-мартында Чаткал райондук мамлекеттик администрациясынын буйругунун негизинде райондо курамы беш адамдан турган комиссия түзүлдү.

Комиссияны раймамадминистрациясынын башчысынын биринчи орун басары жетектеп, курамында раймамадминистрациясынын сектор башчысы, ветеринардык жана фитосанитардык башкармалыктын, жаратылыш ресурстарын сарамжалдуу пайдалануу департаментинин райондогу егери, экологиялык жана техникалык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциясынын өкүлү кирген. Ошондой эле буйрукка ылайык комиссиянын иштөө графиги 21-март, 11-апрель, 25-апрель, 10-май, 25-май, 10-июнь, 24-июнь, 11-июль, 25-июль, 10-август, 25-август, 9-сентябрь, 26-сентябрь, 10-октябрь, 25-октябрь, 10-ноябрь, 25-ноябрь, 9-декабрь, 23-декабрь күндөрү болуп бекитилген.

Ал эми карышкырларды жана чөөлөрдү атып алгандыгы үчүн (бир башка эсептегенде) карышкырдын дөбөтү жана канчыгы үчүн 6000 сом, бөлтүрүгү үчүн (учурдагы жылдын 1-октябрына чейин атып алынан бөлтүрүк) 1500 сом, чөө үчүн  2000 сом белгиленген.

Б. Дилдебаев «Чаткал оттору»

Чаткал районунда малдын саны өсүүдө

IMG_1480 (2)

2015-жыл аяктап бара жатканда райондо мал санак жүргүзүлүп, 2016-жылдын 1-январына карата анын жыйынтыгы чыгарылды. Айыл аймактары боюнча алганда райондук мамлекеттик статистика бөлүмүнүн чыгарган жыйынтыгы менен кара мал Каныш-Кыя айыл аймагында 3372 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 371 башка, топоздор 66 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 5 башка, кой-эчки 18939 баш болуп, 10 башка, жылкылар 1467 баш болуп, 133 башка, канаттуулар 10482 баш болуп, 12 башка көбөйсө, Чаткал айыл аймагында кара мал 2053 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 6 башка көбөйүп, топоздор 96 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 9 башка азайса, кой-эчки 12944 баш болуп, 1144 башка көбөйсө, жылкылар 825 баш болуп, 25 башка, канаттуулар 6828 баш болуп, 83 башка көбөйсө, Терек-Сай айыл аймагында кара мал 1013 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 11 башка көбөйүп,  кой-эчки 19757 баш болуп, 628 башка көбөйсө, жылкылар 206 баш болуп, 4 башка, канаттуулар 7389 баш болуп, 22 башка көбөйсө, Сумсар айыл аймагында кара мал 1222 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 10 башка көбөйүп, кой-эчки 19330 баш болуп, 144 башка көбөйсө, жылкылар 373 баш болуп, 31 башка, канаттуулар 9676 баш болуп, 132 башка көбөйгөн.

Ал эми район боюнча алып караганда  кара мал 7660 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 389 башка көбөйүп, топоздор 162 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 4 башка азайса, кой-эчки 70970 баш болуп, 1896 башка көбөйсө, жылкылар 2871 баш болуп, 193 башка, канаттуулар 34375 баш болуп, 249 башка көбөйгөндүгү такталды.

Акыркы убакта үйүрү менен айыл аралап көпчүлүктү тажатып жаткан эшектердин жалпы саны 456 болуп, 91 башка азайса, эти менен жумурткасы пайдалуу тооктор райондо 25559 баш болуп, өткөн жылга салыштырмалуу 105 башка көбөйгөн. Ошондой эле дасторконго көрк жана ден соолукка пайдалуу бал берүүчү аарылардын бал челеги 505 болуп, 6га көбөйгөн.

Б.Дилдебаев

Район акиминин маалыматы угулду

 

Январь айынын 20сында райондук мамлекеттик администрациянын жыйындар залында райондук мамлекеттик администрация башчысы-аким  Канжарбек Эшалиевдин өткөн 2015-жыл ичинде аткарылган иштери боюнча маалыматын угуу боюнча райондук коллегия болду.

IMG_5369

Коллегияга райондогу мекеме, ишканалардын кызматкерлери, район тургундары жана КР. Өкмөтүнүн Жалал-Абад облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн орунбасары Бактыбек Анаркулов, облустук ПЛУАД-6 ишканасынын башчысы Камилжан Абдыкалыков, “Жалал-Абадэлектр” ишканасынын башчысы Азамат Паязовдор катышты.

 

Коллегия КР. МамлекетIMG_5402тик Гимни менен ачылып андан соң, өткөн жыл ичинде ак эмгеги менен өзгөчөлөнгөн кызматкерлерди сыйлоо салтанаты болуп, мында КР. Өкмөтүнүн Жалал-Абад облусундагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн орунбасары Бактыбек Анаркулов Башкы-Терек айылынын тургуну Шайдылда Качикеевге облустук “Аймак” гезитинин Ардак Грамотасын тапшырып, башына ак калпак кийгизди.

IMG_20160120_105025

Ал эми, Бактыбек Анаркулов район акими Канжарбек Эшалиевге республикалык “Кыргыз Туусу” жана  “Ордо” гезиттеринин “Жылдын мыкты акими” номинацияларын тапшырды.

IMG_5412IMG_20160120_105217 IMG_20160120_105238 IMG_5388

Өткөн жылдагы биометрикалык каттоо иш чарасына активдүү катышкандыгы үчүн Терек-Сай айыл аймагынын экономист- статисти Айгүл Жантаевага район акими Канжарбек Эшалиев бир даана ноутбукту тапшырды. Мындан сырткары, Б. Субанов, А. Нарбекова, З. Барпиев, Г. Акылбекова, Б. Нарынбетовалар облустук жана райондук Ардак Грамоталарга ээ болушту.

Сыйлык тапшыруу аземинен соң, район акимининин отчетуна кезек берилип, алгач өткөн 2015-жыл ичинде аткарылган иш чараларды камтыган слайд шоу көрсөтүлдү.

IMG_5370

Андан кийин, район акими Канжарбек Эшалиев өткөн 2015-жылдагы аткарылган иш чаралар тууралуу баяндама жасады.

IMG_5397

Баяндамада белгиленгендей, өткөн 2015-жыл ичинде райондун көп тармактарында бир топ жетишкендиктер болду. Атап айтканда, социалдык-экономикалык жана маданий тармактарда облустук жана республикалык деңгээлдеги иш чаралар жүзөгө ашырылып, Чаткал району республикадагы алдыңкы райондордун бири катары таанылды. Райондогу эки айыл аймагы-Каныш-Кыя жана Терек-Сай айыл аймактары дотациядан чыгып, өзүн өзү каржылай ала турган деңгээлге жетти. Аталган айыл аймактардагы кен байлыктарын иштеткен ишканалар райондун жана айыл аймактардын социалдык-экономикалык жана маданий абалын  бир топ жакшыртууга салым кошушту. Мунун аркасында районго бир нече социалдык объекттер жана көпүрөлөр курулуп, жолдор асфальтталып, айылдарга ичүүчү таза суу жеткирилүүдө.  Өткөн жылдагы негизги иш чаралардын бири-Чаткал районунун 80 жылдык маарекеси облустук деңгээлде өткөрүлдү.

IMG_5400

Район акиминин баяндамасынан соң, райондогу төрт айыл аймактарынын башчыларына коллегия мүчөлөрү тарабынан суроолор берилип, өткөн жыл ичинде аткарылбай калган айрым план, милдеттенмелердин  аткарылбай калуу себептери суралды. Мында, коллегия мүчөлөрү тарабынан Каныш-Кыя жана Чаткал айыл аймак башчыларына азык-түлүк коопсуздугу боюнча алынып барылып жаткан иштер жетишсиз экендигин белгилешип, дан эгиндеринин аянттарын көбөйтүү талабы коюлду.IMG_5405IMG_5396

Андан соң, жарыш сөзгө орун берилип, А. Жантаева, Н. Мамбетова, У. Абдыкеримова, К. Исмаиловдор жарыш сөзгө чыгышып, район акиминин маалыматы тууралуу оң пикирлерин билдиришип, район акими К. Эшалиевдин ишине ийгиликтерди каалашты.IMG_5407IMG_5403

Коллегия соңунда, район акими К. Эшалиев февраль айында айылдык кеңештердин кошмо жыйынында депутаттарга дагы маалымат берилээрин, район акиминин өткөн жыл ичиндеги аткарган иштерине ошондо баа берилээрин кошумчалады.

М. Эшназаров

Чаткал району 2015-жылдагы алдыңкы район деп табылды

 

Өткөн жыл ичинде районубуздагы бир топ тармактарда көрүнүктүү иштер аткарылып, мунун натыйжасында, облустук жана республикалык деңгээлде жогорку көрсөткүчтөргө жетише алдык. Айрыкча, социалдык объекттерди куруп, пайдаланууга берүү жаатында алдыңкы көрсөткүчтөргө жетиштик. Буга жаңыдан курулуп, пайдаланууга берилген жана курулуп жаткан спорттук жайлар, мадаият үйлөрү, лаборатория, көпүрөлөр, унаа жолдорун асфальттоо иштери, төрөт үйү сыяктуу соцобъекттерди кошууга болот.

Мындан сырткары, район аймагында иш жүргүзгөн кен өндүрүү ишканалары менен район калкынын өз ара түшүнүүсүнүн, ымалага келүүсүнүн натыйжасында бир топ иштер жүзөгө ашырылып, райондун инфратүзүмүн оңдоо иштери жүзөгө ашырылды. Кен өндүрүү ишканалары менен тыгыз кызматташуу жаатында районубуз өзүн республикабыздын айрым жерлериндеги кен тармагында байланыштуу чиеленишкен маселелери бар аймактарга үлгү катары көрсөтө алды. Аталган иш чаралар тууралуу райондук, облустук жана республикалык басма сөз каражаттарында өз мезгилинде жазылып, республиканын калкына жеткирилди.

Натыйжада, районубузда  турмушка ашырылган иш чаралар облустук жана республикалык жогорку бийлик органдарынын көз жаздымында калбай, Чаткал району республикадагы алдыңкы район деп табылды.  Атап айтканда, республикалык “Кыргыз Туусу” гезитинин тандоосуна ылайык, Чаткал району республикадагы алдыңкы район наамына арзыды. Буга кошо эле, райондун социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө зор салым кошкондугу үчүн райондук санитардык эпидемиологиялык көзөмөлдөө борборунун жетекчиси Гүлбарчын Акылбекова облустук “Акыйкат” гезитинин тандоосуна ылайык, “Жылдын мыкты инсаны” наамына ээ болду.

Каныш-Кыя айыл аймагынын учурдагы башчысы Сатаркул Мусабаев айыл аймактын социалдык-экономикалык жана маданий абалын жогорулатууда бир топ ийгиликтерге жетишип, облустук жана республикалык жогорку бийлик органдарынын назарына илинди. Бул инсандын башкаруу мезгилинде Каныш-Кыя айыл аймагы дотациядан чыгып гана тим  болбостон, республикадагы алдыңкы айыл аймактарынын бирине айланды. Мунун натыйжасында, Сатаркул Мусабаев республикалык “Кыргыз Туусу” гезитинин “Ардак Грамотасына” жана КР. Маданият министрлиги тарабынан “Маданияттын мыкты кызматкери” төш белгисине жана “Аймак” гезитинин “мыкты айыл аймак башчысы” наамына  ээ болду.

IMG_5250

Ал эми,  айыл аймактын жооптуу катчысы Гүнөтай Ибраева облустук “Акыйкат” гезитинин тандоосу менен “Жылдын мыкты инсаны” абройлуу наамына ээ болду.

Терек-Сай айыл аймагында да өткөн жыл ичинде бир топ социалдык-экономикалык алга жылуулар болуп, натыйжада, айыл аймагы дотациядан чыга алды. Ушундай жогорку көрсөткүчтөргө жетишкендиги үчүн Терек-Сай айыл аймагынын башчысы Бактыбек  Турдалиевге республикалык “Жаңы Ордо” гезити тарабынан “Жылдын мыкты айыл аймак башчысы” жогорку наамы берилди.

Жыйынтыктап айтканда, акыркы эки, үч жыл аралыгында районубуздагы төрт айыл аймактын экөөсү дотациядан чыгуу менен, районубуз өз алдынча социалдык-экономикалык жактан туруктуу өнүгүү жолуна түшкөн райондордун сабынан өз ордун тапты.

Мындан сырткары, өткөн 2015-жылдын жыйынтыгы менен райондогу ар тармакта иштеген он беш алдыңкы кызматкер райондук мамлекеттик администрациянын жана райондук “Чаткал оттору” гезитинин тандоосу боюнча “Жылдын мыкты инсаны” наамдарына ээ болушту.

Жогорудагы жетишкендиктерди эске алуу менен, республикадагы абройлуу гезиттерден болгон республикалык “Кыргыз Туусу”, облустук “Аймак” жана “Акыйкат” гезиттеринин тандоосуна ылайык, 2015-жыл ичинде районубузду республикалык деңгээлде алдыңкы сапка алып чыккандыгы үчүн районубуздун акими Канжарбек Эшалиев “Жылдын мыкты акими” наамына арзыды. Белгилей кетсек, аталган гезиттин тандоосу боюнча район акими Канжарбек Эшалиев өткөн 2014-жылы да ушундай эле жогорку наамга арзыган.

a48d95a86393d1e899f070895fed2368

чаткал району-жылдын мыктысыIMG_20160105_101736

Албетте, районубуз мындай жетишкендиктерге акыркы жылдары көп жетишип келаткандыгын эске алсак, районду жетектеген азыркы жергиликтүү уул-кыздарыбыздын  республикалык деңгээлде бышып, жетилип калгандыгын билүүгө болот. Анда эмесе, районубузду республикалык деңгээлде алдыңкы сапка алып чыккан жетишкендиктер көп боло берсин демекчибиз.

М. Эшназаров “chatkal.kg

Сүрөт галереясы

Республикалык  “Кыргыз Туусу”, облустук “Аймак” жана “Акыйкат” гезиттеринин тандоосуна ылайык, 2015-жыл ичинде районубузду республикалык деңгээлде алдыңкы сапка алып чыккандыгы үчүн районубуздун акими Канжарбек Эшалиев “Жылдын мыкты акими” наамына арзыды.

 

Канжарбек Эшалиев 2015-жылдын мыкты акими

 

аким жыл мыктысыIMG_20160105_101901

чаткал району-жылдын мыктысыIMG_20160105_101736аким жыл мыктысыIMG_20160105_101851аким жыл мыктысыIMG_20160105_102035

 

ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

КР. Социалдык өнүктүрүү министри Кудайберген Базарбаев Каныш-Кыя айыл аймагынын башчысы Сатаркул Мусабаевге «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгисин тапшырууда. 2015-жылдын 4-январы. Чаткал району.

IMG_5250ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

Чаткал районундагы 2015-жылдын мыкты инсандары

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ МУГАЛИМИ

Нармырзаева Гулнара Ашыркуловна. И. И. Ленин атындагы мектеп-интернатынын орус тили жана адабияты мугалими

Нармырзаева Гулнара 2015-жылдын мыкты мугалими

ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ СОЦИАЛДЫК КЫЗМАТКЕРИ

Исматов Кеңешбек Шарипбаевич Чаткал райондук социалдык фонд башкармалыгынын пенсия чектөө боюнча жетектөөчү адиси

исматов кенешбек

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ЖЕТЕКЧИСИ

Нурбаев Жуманазар Ниязбекович

Райондук маданият бөлүмүнүн башчысы

Нурбаев Жуманазар 2015-жылдын мыкты жетекчиси

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ МАМЛЕКЕТТИК КЫЗМАТКЕРИ

Акматжанов Нурдин Мойдунович

Райондук мамлекеттик администрациясынын башкы адиси

Акматжанов Нурдин 2015-жылдын мыкты мамлекеттик кызматкери

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ МУНИЦИПАЛДЫК КЫЗМАТКЕРИ

Аширов Абдували Сатымалыевич

Сумсар айыл өкмөтүнүн адиси

Аширов Абдували 2015-жылдын мыкты муниципалдык кызматкери

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ЖУРНАЛИСТИ

Стамбеков Самидин Жолчубекович

Райондук “Чаткал оттору” газетасынын аткаруучу редактору

 

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ДАРЫГЕРИ

Мунарбаева Динара Мунарбаевна

Райондук жалпы практикалык борборунун төрөт бөлүмүнүн башчысы

Мунарбаева Динара 2015-жылдын мыкты дарыгери

ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ САЛЫК КЫЗМАТКЕРИ

Эшикулов Абжалбек Асанбекович

Райондук Мамлекеттик салык кызматынын Чаткал району боюнча башкармалыгынын башкы инспектору

Эшикулов Абжалбек 2015-жылдын мыкты салык кызматкери

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ИШКЕРИ

Шатманова Бейсекан Казиевна

Жеке ишкер

Шатманова Бейсекан  2015-жылдын мыкты жеке ишкери

ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ФИНАНСИСТИ

Батырбеков Кыязбек Азанканович

Райондук каржы бөлүмүнүн жетектөөчү адиси

Батырбеков Кыябек (2)

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ ИЧКИ ИШТЕР КЫЗМАТКЕРИ

Манасов Руслан Исманалиевич

Райондук ички иштер бөлүмүнүн аймактык тескөөчүсү, милициянын прапорщиги

Манасов Руслан 2015-жылдын мыкты ички иштер кызматкери

хххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ АЙЫЛ ЧАРБА КЫЗМАТКЕРИ

Абдылдаева Нарсулуу Нарбаевна

Айылдык  Кеңеш кызматынын мүчөсү, дыйкан-фермер

Абдылдаева Нарсулуу 2015-жылдын мыкты айыл чарба кызматкери

 ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ МАДАНИЯТ КЫЗМАТКЕРИ

Сулайманов Тайырбек Жанышович

Райондук маданият үйүнүн музыканты

Сулайманов Тайырбек 2015-жылдын мыкты маданият кызматкери

ххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххххх

ЖЫЛДЫН МЫКТЫ өНөР ЖАЙ КЫЗМАТКЕРИ

Субаналиев Талантбек Нурматович

№27 жол тейлөө ишканасынын башкы инженери

Субаналиев Талантбек 2015-жылдын мыкты өнөр жай кызматкери

Чаткал райондук мамлекеттик администрациясынын 2015-жылдын 23-декабрындагы №72-токтому менен бекитилген

Президенттин Балаты майрамына катышат

SAM_0534

Жыл алмашуусуна саналуу гана күндөр калып, салтка айланган балаты өткөрүү аземдеринин күнү белгиленип, алдынан чакыруулар уюштурула баштаган кези. Быйылкы жылы Президенттин балаты майрамына Чаткал районунан бир окуучу, Кыргыз Республикасынын өкмөтүнүн Жалал-Абад областындагы ыйгарым укуктуу өкүлүнүн балаты майрамына 6 окуучу, ал эми Чаткал райондук мамлекеттик администрация башчысы-акимдин балаты майрамына 204 окуучу чакырылууда.

Б. Дилдебаев

Чаткал району жабыркагандарга кол сунат

IMG_4832 IMG_4833 IMG_4834 IMG_4835 IMG_4836

24-ноябрь күнү Чаткал райондук мамлекеттик администрациясында 2015-жылдын 17-ноябрында Ош областынын аймагында болуп өткөн жер титирөөгө байланыштуу райондогу мекеме, ишканалардын жетекчилери катышкан чукул жыйын өткөрүлдү. Жыйында район акиминин орун басары Муратбек Досматов аталган кейиштүү окуядан улам жабыркаган жарандарга жакындан жардам көрсөтүү тууралуу КР. Өкмөтүнүн Жалал-Абад облустук ыйгарым укуктуу  өкүлчүлүгүнүн 2015-жылдын 23-ноябрындагы  телефонограммасы менен тааныштырды.

Жыйын жүрүшүндө катышуучулар мындай учурда четте карап туруу чеки болоорун бир ооздон белгилешип, Ош облусунун жер титирөөдөн жабыркаган жарандарына кандай жагдайда жардам берүү керектиги боюнча ойлорун ортого салышып, соңунда райондо иштеген ар бир кызматкер 200 сомдон жардам берүү боюнча чечим кабыл алышты. Жыйынтыгында, район аймагында кыркка жакын мекеме болсо, анда иштеген жалпы кызматкерлерден чогулган акча каражаты эки жүз миң сомдон ашмакчы. Мындан сырткары, район аймагында иш жүргүзгөн тоо кен компанияларына да кайрылуу тууралуу сөз болду.

Эске сала кетсек, үстүбүздөгү жылдын 17-ноябрында Ош облусунда болуп өткөн жер титирөөдө беш жүзөн ашуун турак жай, он социалдык объект жабыркаган.

М. Эшназаров

 

Чаткал районуна-80 жыл

чаткал 80_DSC0024 ЭлТР тарабынан даярдалган Чаткал районунун 80 жылдык маарекесинне арналган атайын чыгарылышты  бул шилтеме аркылуу көрө аласыздар: www.youtube.com Чаткал районуна-80 жыл